BESLENME

Selenyum Ne İşe Yarar? Sporcu Selenyum İhtiyacını Nasıl Karşılar?

Selenyum antioksidan ve bağışıklık sisteminde önemli fonksiyonları olan bir eser elementtir. çok Selenyum vücutta hormon sentezi, genetik yapı, vitamin ve mineral metabolizması, kas performansı ve antikarsinojenik süreçlerde rol alır. Atletik performansın arttırılması ve yara iyileşmesinde etkinlik gösterir. Esas olarak balık ve deniz ürünleri, süt ürünleri, sebzeler ve baklagillerde bulunur. “Selenyum nedir?” sorusuna yanıt arıyorsanız yazının devamını okuyabilirsiniz.

16 Ocak 2024 10 dk
Selenyum Ne İşe Yarar? Sporcu Selenyum İhtiyacını Nasıl Karşılar?

Selenyum Nedir?

Selenyum, vücutta birçok sistemi etkileyen fizyolojik olaylarda görev alan bir mineraldir. Merkezi sinir sistemi ve kas fonksiyonları, erkek üreme sağlığı, hormonal ve kardiyovasküler sistem, bağışıklık yanıtları selenyumun rol aldığı sistemlerdir. Vücuttaki selenyum seviyeleri bağışıklık sistemini hedef alan patolojik durumlardan etkilenebilir. Selenyumun birden fazla formu bulunur. Organik selenyum formları selenat ve selenit; inorganik selenyum formları selenometiyonin ve seneosisteindir. Selenyumun tüm formları beslenme kaynağı olabilir. İnsan ve hayvan dokularında bulunan selenyum formu selenometiyoninlerdir. Ayrıca insan sindirim sisteminde sindirilen ve emilen baskın form selenometiyonindir. Gıdalarda doğal olarak et, deniz ürünleri, süt ürünleri, kuruyemişler ve tahıllar, sebzelerde yer alır. Ayrıca selenyum paketlenmiş gıdalara eklenebilir veya takviye olarak tüketilebilir[1].

selenyum nedir?

Selenyum başlıca iskelet kasında depolanır ve toplam selenyumun %28-46`sını oluşturur. Selenyumun geri kalan kısmı karaciğer, böbrek, diğer organlar ve kanda bulunur. Üreme sistemi ve tiroid hormonları mekanizmasını düzenleyebilen selenyum serbest radikallerin neden olduğu oksidatif hasarı azaltmaya yardımcıdır. Oksidatif stres çeşitli koşullar nedeniyle doku ve organların hasar almasına neden olan maddelerdir. Antioksidan görevi gören selenyum hücrelerin korunmasında etkin rol oynar. Ayrıca DNA sentezinde ve E vitamini modülasyonunda birtakım görevlere sahiptir. Fiziksel olarak aktif bireylerde antrenman sonrası iyileşme ve performansı geliştirmek için gerekli olan eser mineraldir. Vücut selenyumunun ölçümünde plazma ve serum konsantrasyonları izlenir. Kan ve idrarda bulunan selenyum miktarının ölçülmesi yakın zamana ait selenyum miktarı hakkında bilgi verebilir.

Selenyum Ne İşe Yarar?

Selenyum, DNA yapımına ve bağışıklık yanıtına katkıda bulunan selenoprotein enzimlerinin ve proteinlerin bir bileşenidir. Selenyum faydaları kapsamında fizyolojik süreçlerin yürütülmesi sağlanabilir. Selenyumun vücutta etki ettiği mekanizmalar ve yolaklar şunlar olabilir:

  • Antioksidan özellik göstererek peroksitlerin parçalanmasına yardımcı olur.
  • Tiroid hormonunun aktif hormon formuna dönüştürülmesini sağlar.
  • Bağışıklık fonksiyonlarının güçlendirilmesine yardımcıdır.
  • Beyaz kan hücreleri olan lenfositler ve T hücreleri üretiminde rol oynar.
  • Saç, cilt ve tırnak sağlığının iyileştirilmesine katkıda bulunur.
  • HIV gibi ciddi enfeksiyon vakalarında edinilmiş immün yetmezlik sendromu gelişmesi riskinin düşürülmesini destekler.
  • Kadınlarda oosit (olgunlaşmamış yumurta hücreleri) ve yumurtalık foliküllerinin daha fazla ve sağlıklı yapıda olması ile ilişkilidir. Dolayısıyla doğurganlığın arttırılmasında rol oynar.
  • Erken doğum, preeklampsi, düşük doğum ağırlığı, gebelik diyabeti ve fetal büyümenin kısıtlanması vb. hamilelik komplikasyonları riskinin azaltılmasına yardımcıdır.
  • İnflamasyon ve oksidatif hasara karşı nöroprotektif etkiler gösterir. Alzheimer ve demans vb. inflamasyon hastalıkları gelişmesini önlemeye yardımcı olabilir.

Ek olarak selenyum hafif bilişsel bozuklukların önlenmesinde ve tedavisinde etkinlik gösterebilir. Antioksidan görev alan A, C ve E vitaminleri ile birlikte hücre ve doku hasarının önüne geçebilir[2].

Selenyum Faydaları Nelerdir?

Selenyum Faydaları Nelerdir?

Antienflamatuar, antikarsinojenik ve antiproliferatif aktivite gösteren selenyum bağışıklık sistemi yanıtını düzenler. Antikor oluşumu, yardımcı T hücreleri ve sitotoksik T hücreleri ile birlikte doğal katil hücre aktivitelerini uyarır. Oksidatif stres ve diğer faktörlerin gelişmesine katkıda bulunduğu kanserlerin önlenmesinde rol oynayabilir. Ayrıca kadmiyum, kurşun, cıva ve arsenik vb. ağır metallere karşı antagonist etki göstererek bağışıklık sistemini uyarır. Bununla birlikte “Selenyum ne işe yarar?” sorusuna yanıt olarak şunlar verilebilir[3][4]:

  • Tiroid hormonları sentezi: Tiroid hormonları metabolizmanın kontrolünü sağlayan hormon grubudur. Tiroid bezleri yüksek miktarda selenyum içeren dokular arasındadır. Selenyum tiroid hormonlarının salgılanmasını sağlayan enzimlerin sentezinde kritik rol oynar. Yetersiz selenyum varlığında hipotiroidizm gelişme riski artabilir ve Graves, Hashimoto gibi tiroid bezi hastalıkları ile ilişkilendirilebilir.
  • Kardiyovasküler sağlığın desteklenmesi: Kesin kanıtlar sunulmamakla birlikte uygun selenyum kan seviyeleri daha düşük kalp hastalıkları insidansı ile ilişkilendirilir. Antioksidan etkilere sahip selenyum kardiyovasküler sağlığın korunmasına yardımcı olabilir. Lipid oksidasyonunun önlenmesi, inflamasyonun hafifletilmesi ve trombositlerin birikmesini önlemeye yönelik etkiler gösterebilir.
  • Bağışıklık fonksiyonları: Bağışıklık yanıtını oluşturan antikor ve doğal katil hücrelerinin oluşumunu uyarabilir. Antienflamatuar etkileri sayesinde enfeksiyon şiddetinin hafifletilmesinde önemli etkilere sahip olabilir.
  • Bilişsel sağlığın korunması: Yaşlanma ile paralel olarak selenyum konsantrasyonları düşebilir. Selenyum değerlerinin ve antioksidan aktivitenin azalması beyin fonksiyonlarında değişikliklere yol açabilir.
  • Üreme sisteminin fonksiyonları: Kısırlık gibi üreme sağlığı sorunlarının gelişmesinde oksidatif stres katkıda bulunabilir. Özellikle erkeklerde testosteron ve sperm sentezi selenyum aktivitesinden etkilenir. Sperm sayısı, hareketliliği ve konsantrasyonlarının iyileştirilmesi selenyumun etkileri arasında olabilir.
  • Antikarsinojenik etki: Verilere göre daha düşük selenyum insidansına sahip kişilerde artan kanser riski görülür. Meme, akciğer, mide, prostat ve yemek borusu kanserleri gibi bazı kanser türleri gelişiminin önlenmesinde birtakım etkilere sahip olabilir.

Selenyum Eksikliği Nedir?

İnsan sağlığının korunmasında ve geliştirilmesinde hayati önem taşıyan selenyum minerali birçok fizyolojik süreçte görev alabilir. Selenyum eksikliği yaygın görülen bir sağlık sorunu olmamasına rağmen kritik bir tablodur. Selenyum eksikliği zenginleştirilmiş veya güçlendirilmiş gıda ve takviyeler ile kontrol edilebilen bir durumdur. Selenyum eksikliği bazı hastalıklar ile ilişkili olabilir. Keshan hastalığı olarak bilinen bir tür kardiyomiyopati veya kalp kası hastalığı şiddetli selenyum eksikliği ile bağlantılıdır. Keshan hastalığı periferik miyopati, azalmış kas tonusu, cilt, saç ve tırnaklarda değişiklikler ve anemi ile karakterize bir tıbbi sorundur. Bunun yanı sıra Kashin-Beck hastalığı bir tür osteoartrittir ve vücutta yetersiz selenyum seviyelerine yol açabilir. İshal, besin emilim bozukluğu ve iştahsızlığa sebep olan HIV, selenyum eksikliği riski taşıyabilir[5].

Selenyum Eksikliği Nedir?

Böbrek hastalıklarında kullanılan diyaliz yöntemi ile selenyumun bir kısmı vücuttan uzaklaşabilir ve selenyum yetersizliğine neden olabilir. Ayrıca böbrek hastalıklarına sahip bireylerde kısıtlı diyet uygulaması selenyum eksikliğine katkıda bulunabilir. Selenyumun bitkiler tarafından alınması ve hayvanların dokulara taşınmasında toprak koşulları önemli bir yere sahiptir. Selenyum mineralinin daha az olduğu bölgelerde bitkisel kaynaklar yetersiz olabilir. Bu durum hayvanlarda da görülebilir. Ayrıca bu bölgelerde yaşayan vejetaryen ve vegan bireylerde selenyum eksikliği riski daha yüksek olabilir. Bunun yanı sıra hamile ve emziren kadınlarda, alkolik bireylerde, koroner kalp hastalığı ve akut miyokard enfarktüsü olan hastalarda, karaciğer sirozu ve parenteral beslenmeye sahip hastalarda, malabsorbsiyonu olan kişilerde selenyum eksikliği görülebilir.

Hücreleri lipid peroksitlerin olumsuz etkilerine karşı koruyan glutatyon peroksidaz selenyumun aktif rol oynadığı bir bileşendir. Yetersiz selenyum değerleri kardiyovasküler, sinir sistemi bozuklukları ve çeşitli karsinomların oluşmasına katkıda bulunabilir. Ağır metallere maruziyet sonrası hücre hasarı ve bağışıklık sisteminin zayıflaması selenyum eksikliğinde görülebilen etkilerdendir. Selenyum eksikliği belirtileri arasında mide bulantısı ve kusma, kafa karışıklığı, letarji, baş ağrısı, nöbetler ve koma yer alabilir. Ek olarak selenyum eksikliği hamilelikte düşük ve zayıf bağışıklık sistemine, düşük doğum ağırlığına ve fetüsün sinir sisteminin zarar görmesine sebebiyet verebilir. Erkeklerde sperm yapısı ve özelliklerinin bozulmasına yol açarak kısırlığın oluşmasında etkili olabilir. Kadın ve erkek bireylerde selenyum eksikliği durumunda takviye kullanılması gerekir[6].

Selenyum İçeren Besinler Nelerdir?

Diyetle alınan selenyumun yaklaşık %60’ı ince bağırsaktan emilir. Selenyumun emilimi amino asitler tarafından %85`e kadar arttırılabilir. “Selenyum nelerde var?” sorusuna yanıt olarak şunlar verilebilir[7]:

  • Brezilya cevizi, kaju vb. kuruyemişler,
  • Ton balığı, sardalya, tuna, karides, ıstakoz vb. balık ve deniz ürünleri,
  • Tavuk, hindi, sığır eti, sığır karaciğeri, jambon,
  • Makarna, pirinç, fasulye, mercimek, buğday tohumu ve unu, tam buğday ekmeği,
  • Süt, yoğurt ve peynir,
  • Mısır gevreği, yulaf ezmesi vb. zenginleştirilmiş tahıllar,
  • Ispanak, havuç, marul, patates, muz ve şeftali vb. meyve ve sebzeler.
Selenyum İçeren Besinler Nelerdir?

Bitkiler selenyumu topraktan alır ve bu bitkilerle beslenen hayvan dokularına dağılır. Bitkilerin yetiştiği toprak içeriği bölgeden bölgeye değişiklik gösterebilir. Ayrıca uygun selenyum formu olup olmadığı, toprağın pH`ı ve topraktaki organik maddeler bitkilerdeki selenyum miktarını etkiler. Bu nedenle toprak türüne bağlı olarak bitki ve hayvanlara geçen selenyum miktarı farklı olabilir. Hayvansal proteinli dokular selenyumun iyi birer kaynağıdır. Sakatatlar, balık ve kabuklu deniz ürünleri, Brezilya fındığı/cevizi selenyum açısından en zengin gıdalardır. Önerilen selenyum miktarı kadınlar için günlük 60 μg/gün ve erkekler için 70 μg/gün`dür. Hamile ve emziren kadınlarda selenyum ihtiyacı yaklaşık 20 μg/gün`dür. Yeterli selenyum alınmaması birtakım sağlık sorunlarına yol açabilir.

Selenyum Spor Performansını Etkiler Mi?

Doğal olarak besinlerde, gıda takviyelerinde bulunan ve işlenmiş gıdalara sonradan eklenen selenyum sporcu beslenmesinde bulunması gereken önemli bir mineraldir. Antioksidan özelliği ile bilinen selenyum yeterli miktarlarda tüketildiğinde sporcu performansının geliştirilmesinde rol oynar. Bununla birlikte sporcularda selenyum faydaları şunları kapsayabilir:

  • Spor yaralanma veya travmalarında iyileşme sürecini hızlandırabilir.
  • Kasları oksidatif strese ve neden olduğu hasara karşı koruyabilir.
  • Yoğun kuvvet antrenmanları sonrası antioksidan vitaminler (A, C, E) ile birlikte kas iyileşmesini hızlandırabilir.
  • Vücuttaki inflamasyonun azaltılmasına yardımcıdır.
  • Zihinsel odaklanmanın geliştirilmesini destekler.
  • Aşırı antrenman sendromunun yönetilmesine yardımcı olur.
  • Osgood – Schlatter hastalığının iyileştirilmesinde olumlu etkilere sahip olabilir.
selenyum ve spor ilişkisi

Hücre hasarına karşı vücudun direnç özelliğini arttıran ve savunma sisteminin destekleyen selenyum sporcularda dayanıklılığın ve gücün arttırılmasında etkilidir. Düşük selenyum değerleri vücutta inflamasyon varlığında yükselen C-reaktif proteini ile ilişkilidir. İnflamasyon seviyelerinin azaltılmasında ve antiinflamatuar süreçlerin seyrinde rol alır. Dolayısıyla sporcu yaralanmasının önüne geçebilir ve iyileşme sürecini hızlandırabilir. Egzersize yanıt olarak vücutta oluşan oksidatif stresin zararlı etkileri glutatyon peroksidaz mekanizması ile önlenebilir. Glutatyon peroksidaz üretimi selenyumun yeterli miktarda bulunması sonucu gerçekleştirilir. Selenyum eksikliği glutatyon peroksidazın aktivitesini aksatabilir. Ayrıca sporcularda yetersiz selenyum, nörolojik performansta düşüklüğe sebebiyet verebilir.

Yüksek yoğunluklu ve hacimli antrenmanlarda sporcularda önemli kayıplar gerçekleşebilir. Optimal elektrolit seviyelerinin korunması, stresin azaltılması ve iyileşmenin desteklenmesinde selenyum rol alabilir. Bu kapsamda sporcu beslenmesinde besinler ve takviyeler yoluyla antioksidan selenyum desteği sağlanması gerekir. Doğal olarak selenyumdan zengin gıdalar tüketilmesi önerilen miktarların alınmasını sağlar. Doktor kontrolü ve danışması olmadan aşırı doz selenyum takviyesi mitokondriyal oksidatif stresi aşırı uyarabilir ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Bu sağlık sorunları hücre içi organellerde hasar ve fonksiyonlarında aksaklık ile sonuçlanabilir.

Sinir ve kas sistemi fonksiyonları, hormon ve bağışıklığın düzenlenmesi selenyum iz elementi ile sağlanır. Hücresel, doku ve sistemsel birtakım görevlerin yerine getirilmesinde selenyum kritik bir öneme sahiptir. Bebek ve çocuklarda, yetişkin ve yaşlılarda, sporcularda kompleks metabolik olaylarda rol alan selenyum yeterli miktarlarda alınması gereken bir mineraldir. Yetersizlik durumunda çeşitli fizyolojik süreçlerin olumsuz etkilenmesi nedeniyle selenyum eksikliğinin tedavi edilmesi gerekir.

MAC Masters

MAC Masters

MAC Masters, 2007 yılından beri her gün artan bilgi birikimleriyle spor ve sağlıklı yaşama dair merak edilen sorulara yanıt veren eğitmen topluluğumuzun ismi. Bazen yeni başlayanlar için antrenman adımlarını, bazen de spesifik bir antrenmanın en önemli detaylarını paylaşmak için buradalar!

Tüm yazılarına göz at (192)
SAYFA BAŞINA DÖN

ÖNE ÇIKANLAR

MAC+
KULÜP VE STÜDYOLAR